یک تاکستان امید

46-دندونش كنده زوبونش كوتا

47-دو پاش بيردي اي موجي مون (يا) اي چوست مون

48-دوش رنگ ندره

49-ذومازن پياشون خاكه (ياگيل) اي ياگاده اوگوردي

50-راسته پشتاوي

51-ريت چه زناش بميريه چه گاوش

52-زارين جياوين

53-زارين نيه،ماره وچّيه 

54-سُپُل چروه يردن

55-سرش خوشتنرش نيه

56-سُزي فنه پاكه يردن

57-شاخوشه چاغالّه قسمت مگرده

58-شا سُپُل سره ياگادره (يا) را دره

59-شَر اجوره بي شر منگرده آدم بي شر مگرده

60-شيمشيرش ابرخو ويه آنخاره 

46-دندونش كنده زوبونش كوتا

(دندانش كُند است و زبانش كوتاه)

در موردكسي به كار مي رودكه نقطه ضعف نسبت به چيزي داشته باشد.

   ***

47-دو پاش بيردي اي موجي مون (يا) اي چوست مون

(دو پايش را در يك موزه (يا) يك كفش كرده است)

يعني اصرار،لجبازي و يكدندگي مي كند.

   ***

48-دوش رنگ ندره

(دوغش رنگ ندارد)

   ***

49-ذومازن پياشون خاكه (ياگيل) اي ياگاده اوگوردي

(خاك داماد و پدرزن را از يكجا برداشته اند)

اين ضرب المثل ضمن تلميح آفرينش انسان از خاك كنايه از آن داردكه داماد و پدرزن به اين علت كه به راحتي خوي و خصلت يكديگر را مي گيرند و همفكر مي شوند خاك خلقتشان را از يكجا برداشته اند يعني آن دو را از يك خاك آفريده اند.

   ***

50-راسته پشتاوي

اين ضرب المثل را نيز نمي توان دقيقاً به فارسي ترجمه كرد ولي تقريباً به اين مفهوم است كه قامت راست كرده زير بار نمي رود و مصداق تنبلي و تن آسايي وگريز ازكار را در بردارد.

   ***

51-ريت چه زناش بميريه چه گاوش

(رعيت چه زنش بميرد چه گاوش)

همانگونه كه مرگ همسركانون خانواده اي را از هم مي پاشدگاو نيز در نظام فئودالي گذشته چنان در زندگي كشاورز مؤثر بودكه با مرگ گاوش نسق زراعي از وي پس گرفته مي شد و مجبور بود به مزدوري صاحب نسق ديگر درآيد بدين سبب است كه ضرب المثل مزبور مصداق مي يابد.

  ***

52-زارين جياوين

(دردمند و زمين گير شدن)

  ***

53-زارين نيه،ماره وچّيه  

(بچه نيست.بچه مار است)

در مورد بچه هايي به كار مي رودكه بسيار دارند.

   ***

54-سُپُل چروه يردن

(چرب كردن سبيل)

اين ضرب المثل در سه معني به كار مي رود.اگر منظورگوينده چرب كردن سبيل ديگران باشد مفهوم رشوه و حق  حساب خواهد داشت و اگر سبيل خودگوينده باشد مصداق كسي است كه وضع مالي و رفاهي خوبي ندارد و مي خواهد خود را مرفه جلوه دهدكه در اين صورت معادل است با ضرب المثل»سرخ نگهداشتن صورت با سيلي« و معني سوم آن دلگي و شكم چراني است و به افراد طفيلي اطلاق مي شود.

   ***

55-سرش خوشتنرش نيه

(سرش به خودش تعلق ندارد)

بسيار بخشنده و پرگذشت است،اگر سرش را هم بخواهند دريغ نمي كند.

   ***

56-سُزي فنه پاكه يردن

(ته سبزي پاك كردن)

يعني سبزي ديگران به ويژه افراد سرشناس را پاك كردن كه مفهوم چاپلوسي و چرب زباني و مداهنه را مي رساند.

  ***

57-شاخوشه چاغالّه قسمت مگرده

(خوشه درشت و مرغوب انگور نصيب شغال مي شود)

معمولاً نعمت نصيب كسي مي شودكه لياقت آنرا نداشته باشد.

  ***

58-شا سُپُل سره ياگادره (يا) را دره

(روي سبيل شاه جا دارد)

آدم محبوب و صاحب نفوذي است.

  ***

59-شَر اجوره بي شر منگرده آدم بي شر مگرده

(شهر با آجر شهر نمي شود با انسان شهر مي شود)

ساختمانهاي قديمي عموماً با خشت وگل درست مي شد.زماني كه ساختمان سازي با آجر شروع شد به مرحوم استاد علي محمد(كه شغل چلنگري داشت و در حدود30سال قبل فوت نموده و حرفهاي حكيمانه اش معروف است)گفتندكه همه ساختمانها را با آجر     مي سازند تاكستان ديگر شهر شده است اين جمله راگفت كه به دلها نشست و اكنون به صورت ضرب المثل بر زبانها جاري است.

   ***

60-شيمشيرش ابرخو ويه آنخاره

(شمشيرش از ابر آب مي خورد)

يعني شخصي شمشير آخته شجاع، دلير، وآماده رزم است و حريف ندارد.

لیست عنوان ضرب المثلها - سری سوم

  31-چكنش نال يردي

32-چوسته تاش كركه پادبندي قرميريه

33-چوماكُلوكلّه گي لوكه (يا) لوك وه؟

34-حَتَمَ بَخشيه دِره

35-حيَّ علي خيرالعمل

36-خاليه شينيه اوپاتن

37-خاليه هَونگه آكوندن

38-خركُيه،آسيا مي نيشو

39-خُله ده مزني سري پله خله كوسر بزن

40-خَنيش رنگ او منوگوره

41-خوره خوشي چاغَاله موخاريه

42-خوره ويه خوره پسينه ده برمايه(يا)خانمه ويه پُرَه پسينه ده برمايه

43-خيرِ شيرِگوشتكون

44-دَسِش بيسوتي ماغانه دونش

45-دسش نُهمه بنده

31-چكنش نال يردي

(چانه اش را نعل كرده است)

پرچانكي و پرحرفي مي كند.

32-چوسته تاش كركه پادبندي قرميريه

(لنگه كفشش را به پاي مرغ ببندي قهر مي كند)

درگذشته به پاي مرغان خانگي تازه خريداري شده لنگه كفشي مي بستند تا گم نشود بر همين اساس كسي كه وضع خوبي نداشت و به ويژه كفش و لباسش به كلي غيرقابل استفاده مي شد مي گفتند…

***

33-چوماكُلوكلّه گي لوكه (يا) لوك وه؟

(گمان كردي كه قسمت بالاي كلاه ما سوراخ است (يا) سوراخ بود؟)

وقتي ازكسي سؤال بشود با وجود اينكه پاسخ بدهد به پاسخش اعتنا نكرده از ديگري سؤال كنند و همان پاسخ را بشنوند پاسخ دهندة اولي به اين ضرب المثل استناد مي كند. با توضيح اينكه پارگي كلاه را به اين دليل عنوان مي كندكه معمولاً حرف منطقي افراد فقير راكسي قبول نمي كند؟

***

34-حَتَمَ بَخشيه دِره

(حاتم گونه مي بخشد)

اين ضرب المثل به صورت كنايه به كار مي رود و منظور اين است كه از مال ديگري    مي بخشد نه از مال خود و معادل است با ضرب المثل» ازكيسه خليفه مي بخشد«

***

35-حيَّ علي خيرالعمل

اين عبارت به صورت ضرب المثل در غير معناي حقيقي يعني » خود مي داند و عملش« به كار مي رود.

***

36-خاليه شينيه اوپاتن

(شانة خالي به باد دادن)

شانه وسيله است كه كشاورزان به وسيله آن خرمن كوبيده را به باد مي دهند تاگندم وكاه را از يكديگر جدا سازند و شانه خالي به باد دادن به اين مفهوم است كه خرمني دركار نباشد.اين ضرب المثل در دو مورد به كار مي رود يكي به معني»كار بيهوده كردن« و ديگري بُلف زدن كه در اين صورت معادل است با ضرب المثل بعدي.

***

37-خاليه هَونگه آكوندن

(هاون تهي كوبيدن )

كه معادل است با ضرب المثل »آب در هاون كوبيدن« و مفهوم آن كار بيهوده و بي نتيجه كردن است.

***

38-خركُيه،آسيا مي نيشو

(خركبود است و به آسياب نمي رود)

گويندكسي خر همسايه را به عاريت خواست كه گندم به آسياب برد اوگفت كه خرِ من كبود است و به آسياب نمي رود پرسيدكبودي چه دليل است براي آسياب نرفتن خر؟جواب داد چه دليلي بهتر از بهانه.لذا اين ضرب المثل در موارد مشابه به كار مي رود.

***

39-خُله ده مزني سري پله خله كوسر بزن

(اگر خاكستر هم به سر مي زني از تپه بزرگ خاكستر بزن)

اين ضرب المثل براي بي ارزش جلوه دادن كارهاي كوچك و مهم جلوه دادن كارهاي بزرگ وگاه براي تشويق ديگران است در اقدام به كارهاي بزرگ.

***

40-خَنيش رنگ او منوگوره

(حنايش رنگ نمي گيرد)

***

41-خوره خوشي چاغَاله موخاريه

(خوشه خوب و مرغوب(انگور)را شغال مي خورد)

هر چيز خوب و ارزنده نصيب كسي مي شودكه لياقت آن را ندارد.

***

42-خوره ويه خوره پسينه ده برمايه(يا)خانمه ويه پُرَه پسينه ده برمايه

عروس خوب از پستوي خوب در مي آيد(يا)عروس خوش سليقه از پستوي پر درمي آيد)

درگذشته رسم بودكه خوراكي ها و موادغذايي را در پستو(انباري كه به اتاق نشيمن راه داشت و دور از دست نگهداري مي كردند مسلم است كه هرچه خوراكي بهتر و بيشتر در پستو بود عروس خانه براي پذيرايي از ميهمان،خوش سليقه تر به نظر مي رسيد و اين ضرب المثل بدين منظور به كار مي رفت.

***

43-خيرِ شيرِگوشتكون

(گوشت كوب مجالس خير و شر)

معادل ضرب المثل فارسي» نخود هر آش« است.

***

44-دَسِش بيسوتي ماغانه دونش

(دستش سوخته در دهانش فرو مي كند)

براي نشان دادن نهايت بيچارگي و درماندگي به كار مي رود.

***

45-دسش نُهمه بنده

(دستش دركار مهمي بند است)

اين ضرب المثل معمولاً به منظور شوخي و مسخره ادا مي شود،وگاهي معني وارونه از آن دريافت مي گردد.مثلاً در موردكسي به كار مي رودكه از هم نشيني وگپ زدن با دوستان خودداري كرده نداشتن وقت وگرفتاري شغلي را به عنوان مي كند در حالي كه هيچگونه گرفتاري نداشته باشد.

لیست عنوان ضرب المثلها - سری دوم

16-پاش درازه يردي يخه تنه مون

17-پاشينياي اوكش

18-پلّه سر پله بلا دره

19-پيازش فنه منبنده

20-تا اي بلنده نو خوريه دره پرا منبه

21-تا ايش نمره ايش زندامنبه

22-تاس بغچي گرده گه

23-ترازو فنه زمين مزنه

24-ترسه لوكاي داغان

25-ته هوشتكي بزن 

26-ثواب بيركبابا مبه

27-جا چلوي كه ته بگردي از جام دُمب اوويتي

28-جارجوقه سر بزندن

29-جاكن پاشينيه اوكشستن

30-جُمه دبنديستن 

16-پاش درازه يردي يخه تنه مون

(پايش در تنور سرد آويخته است) معادل ضرب المثل فارسي » آه در بساط ندارد  «   مي باشد. از عيش و نوش و تنعم روزگار بي بهره است.

در زمستانها بر سر تنوري كه هر روز نان مي پختند كرسي مي گذاشتند كه از گرماي آن استفاده كنند و از مصرف هيزم مجدّد براي گرم كردن كرسي صرفه جويي نمايند و آنگاه كه نه ناني داشتند كه بپزند و نه هيزمي كه آتش كنند مجبور بودند پاي خود را در تنور سرد بياويزند. ريشه اين ضرب المثل از آنجاست.

***

17-پاشينياي اوكش

(پاشنه كفشت را بكش)

يعني تصميمت را بگير و آماده باش. از اين ضرب المثل براي تشويق كسي براي انجام كاري مثبت استفاده مي كند.

***

18-پلّه سر پله بلا دره

(سر بزرگ بلاي بزرگ دارد)

بزرگي دردسر دارد. معادل » هر كه بامش بيش برفش بيشتر«

***

19-پيازش فنه منبنده

(پيازش ته نمي بندد)

در مورد شخص فريبكاري گفته مي شود كه حيله اش نگيرد يا كارش نتيجه ندهد

***

20-تا اي بلنده نو خوريه دره پرا منبه

(تا تپه اي خراب نشود چاله اي پر نخواهد شد)

در مورد كسي گفته مي شود كه مثلاً بدهي زياد داشته باشد و توان پرداخت آن را ندارد و براي پرداخت آن به هر دري كه مي زند موفق نمي شود.

***

21-تا ايش نمره ايش زندامنبه

(تا يكي نميرد ديگري زنده نمي شود)

اين ضرب المثل معمولاً در مورد استثمار و بهره كشي از كسي بكار مي رود و بدين مفهوم است كه تا حق كسي خورده نشود ديگري به رفاه زياد و سرمايه گذاري نمي رسد.

***

22-تاس بغچي گرده گه

(تاس بغچه ات را جمع كن)

در مورد كسي كه كارش در جايي بيهوده و وجودش غير لازم به نظر برسد گفته مي شود و كاربرد آن معمولاً در اختلافات و مشاجرات است و گاه به شوخي بيان مي گردد و نيز در مورد شخصي كه قبلاً صاحب اعتبار بوده در حال حاضر بي اعتبار شده است و به قول معروف از اعتبار افتاده است به كار مي رود.

در گذشته مرسوم بوده است كه به هنگام حمام رفتن وسايل استحمام را در بغچه اي مي بستند و اصطلاحاً » تاس بغچه« مي گفتند و تاس بغچة افراد سرشناس و متمول را حمامي مي برد و مي آورد و زماني كه اينگونه افراد به دليلي از اعتبار مي افتادند، اين ضرب المثل در مورد آنان به كار مي رفت.

» گرموني دارا ديه نوكر نيه                    تاس پره ير بغچه اوگور برنيه «

محمد حسين طاهري

***

23-ترازو فنه زمين مزنه

(ته ترازو را به زمين مي زند)

اين ضرب المثل در دو معني به كار مي رود نخست به مفهوم ريا و تظاهر به درستكاري و گرانفروشي است بدين صورت كه ترازودار براي اينكه جنس كمتري به خريدار تحويل دهد شاهين ترازو را مي گرفت و رندانه آرنج خود را روي چوب ترازو قرار مي داد كه ترازو را ثابت نگهدارد و آنگاه مرتب كفه هاي ترازو را به زمين مي زد كه اطمينان مشتري را جلب كند.

كاربرد ديگر آن در مورد كسي است كه قلباً راضي به انجام كاري هست ولي ظاهراً مخالفت مي كند و به اصطلاح ناز مي كند مثلاً كسي به خواستگاري دختري مي رود والدينش راضي به وصلت هستند ولي براي مدتي كوتاه جواب مثبت نمي دهند.

***

24-ترسه لوكاي داغان

ترجمه اين ضرب المثل كه طنزگونه بيان مي گردد به فارسي ممكن نيست ولي تقريباً مي توان گفت يعني(سوراخ ترست را بگير يا بپوشان و نظاير آن) و زماني به كار مي رودكه مي خواهند مانع از ترس بيهوده و بي موردكسي شوند.

***

25-ته هوشتكي بزن

(تو سوتت را بزن)

در مورد وعده و قول حتمي و اطمينان دادن به كسي گويند.

در قديم رسم بودكسي كه به مسافرت مي رفت بستگانش هر يك به وسع خود به منظور كمك هزينه راه مبلغي به او مي دادند و او نيز در ازاء آن هنگام برگشت چيزي به عنوان رهاورد براي صاحب پول مي آورد.گاهي صاحب پول نوع سوغاتي را هم تعيين مي كرد و مثلاً مي گفت فلان چيز را براي من بياور.

مي گويندكسي به زيارت مي رفت هر يك از بستگانش به هنگام بدرقه او بدون اينكه پولي به او داده باشند تقاضاي سوغاتي مي كردند او نيز به ظاهر قبول مي كرد و به دروغ چشم مي گفت.در آن ميان كودكي پشيزي به او داد وگفت عموجان اين پول را بگير و براي من يك»سوت« بياور،مسافر در جوابش گفت» تو الان سوتت را بزن« يعني مطمئن باش.

***

26-ثواب بيركبابا مبه

(ثواب كننده كباب مي شود)

كسي كه كار خيري انجام دهد و به ديگري نيكي كند ولي در مقابل بدي بيند از اين ضرب المثل بهره مي جويد.

                             ***

27-جا چلوي كه ته بگردي از جام دُمب اوويتي

(آن گنجشكي كه توگرفته اي من دمش راكنده ام)

به كسي كه مي خواهد ديگري را فريب دهد ولي دستش رو مي شودو به فريبش پي     مي برندگفته مي شود.

                             ***

28-جارجوقه سر بزندن

(جارجوق به سرزدن)

به رسوائي كشيدن.كسي به انجام كاري سبك و مسخره دست زندكه موجب كاهش شخصيت خود و بستگانش گردد.

v        جارجوق بوته اي است صحرايي كه درگذشته از آن نوعي جارو درست             مي كردند.

گروهي بازيگر محلي كه معروف به»كُسنگلينه* kosang∑ lin∑  بودند.بعد از چله بزرگ (دهم بهمن)هر سال با لباس و آرايش مناسب نمايش،بدون اطلاع و در زدن وارد خانه ها مي شدند و با اداي اين جمله به زبان تركي:

» قرخ گتِد اَليّ قالدي،كُسّه گلدي بلاگلمسين**« يعني چهل رفت و پنجاه ماند،كوسه آمد الهي كه بلا نيايد.

نمايش طنز خود را با رقص و ساز و دهل آغاز مي كردند.كوسه شاهي ضعيف النفس بود با ناتواني جنسي كه همسرش يعني گلين به همين دليل از او منزجر بود لذا به همدستي جواني به كشتن او اقدام مي كردند و پس از آن با اداي اين جمله كه در عين حال مطالبه دستمزد نمايش از صاحبخانه نيز بود به نمايش خود پايان مي دادند.

ياغدن،كره دن،يميش دن…گتيرين بوگوربه گوركسّه ني يردن گُويترين

روغن،كره،كشمش بياريد و اين كوسه گور به گوري را از زمين برداريد.

* تاتي شده دوكلمه كوسه وگلين هم واژه تركي است به معني عروس

** بيان نمايشي به زبان تركي احتمالاً به سبب انتقال اين نمايشنامه مردمي از فرهنگ تركي به فرهنگ تاتي است.

***

29-جاكن پاشينيه اوكشستن

(پاشنه كفش كسي راكشيدن)

اين ضرب المثل معمولاً براي تحريك كسي دركار منفي به كار مي رود.

***

30-جُمه دبنديستن

اين ضرب المثل را دقيقاً نمي توان به فارسي ترجمه كرد ولي بدين صورت بيان مي شودكه مثلاً كسي ناخواسته و برخلاف ميل باطني حرفي بزند و يا قولي بدهد و پشيمان شود به طوريكه نتواند از حرف خود برگردد.

***